Schaduw-AI bij collega's én leerlingen

Schaduw-AI is AI-gebruik dat buiten het zicht van de organisatie gebeurt: privéaccounts, gratis chatbots, een abonnement op eigen kosten. De naam suggereert stiekem gedrag, maar wie het doet is meestal gewoon iemand die zijn werk sneller af wil hebben met het beste gereedschap dat hij kent.

Dat is precies waarom het overal voorkomt. De vraag voor een organisatie is niet óf het gebeurt, maar of er ooit iemand heeft verteld waar de grens ligt.

Waarom een verbod alleen niet werkt

De reflex is een verbod: geen ChatGPT op het werk. Het resultaat laat zich raden. Het gebruik verplaatst zich naar de telefoon en naar thuis, de organisatie verliest het laatste beetje zicht, en de mensen die het handigst zijn met het gereedschap leren hun collega's de omweg. Een verbod zonder alternatief verbiedt in de praktijk alleen de eerlijkheid erover.

Wat wel werkt, heeft drie onderdelen, en ze werken alleen samen:

1. Een toegestane route die er is en goed genoeg is. Dat is bij de meeste organisaties de eigen Microsoft-omgeving, te beginnen met het chatvenster dat er al is (sectie 2). Zolang de toegestane route omslachtiger is dan de verboden route, wint de verboden route.
2. Een grens die in één zin te onthouden is. Werkgegevens in de omgeving van het werk; klant- en persoonsgegevens nooit in een privévenster. Geen document van twaalf pagina's, één zin die iedereen kan navertellen.
3. Een meldcultuur zonder straf. Wie meldt dat er iets in een verkeerd venster is beland, helpt de organisatie. Wie ervoor wordt gestraft, meldt de volgende keer niets, en dan pas is er echt een probleem.

Bij wie u meldt, verschilt per organisatie: vaak is dat uw leidinggevende en de privacyfunctionaris (de functionaris gegevensbescherming). Melden is hier geen formaliteit. Stonden er persoonsgegevens in de tekst, dan kan het voorval een datalek zijn dat uw organisatie onder de AVG moet beoordelen en soms moet melden, en die beoordeling begint zodra het bekend is.

Op een school heeft die rol meestal een concrete naam: u meldt bij de IBP'er (de medewerker informatiebeveiliging en privacy) of bij de functionaris gegevensbescherming van het bestuur. En de vraag of een tool überhaupt mag, hoeft u zelden zelf uit te zoeken. Verwerkersafspraken lopen in het onderwijs vaak via sectorverbanden als SIVON of SURF, die dat voor scholen en instellingen collectief regelen. Wie twijfelt of een tool is toegestaan, kijkt dus eerst daar, of legt de vraag neer bij de IBP'er, voordat er iets in een venster belandt.

En de leerlingen?

Schaduw-AI bestaat op school twee keer. Eén keer bij u en uw collega's, daar gaat deze module over. En één keer bij de leerlingen en studenten, die AI allang gebruiken, of de school daar nu iets van vindt of niet.

Voor die tweede vorm helpt een verbod net zo min als hierboven. De vraag die er wél toe doet is waar hulp overgaat in fraude. Kennisnet adviseert scholen om AI te laten gebruiken om te brainstormen, samen te vatten en eigen werk bij te schaven, en nooit als vervanging van eigen werk. Dat is dezelfde soort één-zin-grens als hierboven, en hij is aan leerlingen net zo goed uit te leggen.

Alleen: zo'n grens heeft gevolgen voor toetsing. Een werkstuk dat thuis zonder toezicht wordt gemaakt, meet sinds AI iets anders dan vroeger, en beoordeling die daar niet op reageert, beloont vooral wie het handigst plakt. Hoe een school daarop reageert (andere opdrachten, mondelinge toelichting, toetsen op school) is een keuze voor het hele team; als elke docent hem voor zich maakt, krijgen leerlingen zes verschillende grenzen op één dag. Kennisnet heeft daar gereedschap voor: de handreiking AI in het onderwijs en de toolkit Schoolafspraken generatieve AI, met werkvormen om die afspraken met het hele team te maken. En voor de vraag of een AI-tool zelf door de beugel kan, is er sinds april 2026 het toetsingskader AI voor het funderend onderwijs van SIVON en Kennisnet.

Eerlijk is eerlijk: didactiek en toetsbeleid zijn een eigen traject, en deze cursus is dat traject niet. Wat u hier leert is de geletterdheidsbasis waarop dat gesprek kan beginnen, want wie zelf niet weet wat een taalmodel doet, kan er met een klas geen afspraken over maken.

Probeer het zelf

Een veelgehoorde uitweg is: "ik anonimiseer het toch eerst." Test hoe goed dat werkt.

Wat u net zag

Noemde het model uw versie nog herleidbaar, dan lag dat niet aan de naam maar aan de combinatie van kenmerken (plaats, leeftijd, de school, een diagnose, het beroep van een ouder). Vond het uw versie goed, dan heeft u meer weggehaald dan de naam. Anonimiseren betekent dus die combinatie breken, niet één gegeven verwijderen en de rest laten staan. En de veiligste route blijft die van deze sectie: echte gegevens van een leerling, ouder of collega horen sowieso niet in een venster buiten de organisatie, ook niet geanonimiseerd.

Eén afspraak per venster

Praktisch komt het hierop neer, en dit is ook meteen de samenvatting van de sectie:

Venster	Afspraak
Copilot en Copilot Chat, met het werkaccount	Gebruiken; controle-afspraak uit sectie 1 blijft gelden
Chatbot met privéaccount, voor privézaken	Prima, buiten het werk om
Chatbot met privéaccount, met werkgegevens	Niet, en als het toch is gebeurd: melden

In sectie 6 komt hier het wettelijke kader bij. Dan blijkt dat deze afspraken niet alleen verstandig zijn, maar dat de wet er sinds kort ook iets over vindt.